De keerzijde van belonen

Pepermuntjes en koetjes repen

Het belonen van goede prestaties van leerlingen is in het onderwijs al heel lang ingeburgerd. Uit mijn eigen schooltijd herinner ik me nog hoe dat met hoofdrekenen ging. Mijn klasgenoten en ik deden fanatiek ons best om zo goed mogelijk te rekenen. Want als je drie keer achter elkaar een 10 haalde, kreeg je een pepermuntje. En na drie pepermuntjes, een koetjes reep!

Het probleem achter de koetjes repen

Was dat een probleem?
Eigenlijk wel. Want wat gebeurt er op zo’n moment in een klas?

• Het maken van een fout in drie hoofdreken taken wordt onevenredig gestraft doordat daarmee de kans op een pepermuntje direct weg is.
• Kinderen die nooit of weinig pepermuntjes krijgen, voelen zich minder 'waard'.
• Niet de leertaak, maar de 10 en daarmee de beloning wordt belangrijk.
• Er ontstond een onderlinge strijd over wie de meeste pepermuntjes en koetjes repen kreeg. Dit had een negatief effect op de sociale verbondenheid in de klas.

De beloningen werden weliswaar met een positieve insteek aan de leerlingen gegeven, maar de bijeffecten waren beslist niet positief.

Maar iedereen beloont!

Dat is waar. En dat is niet zo vreemd. De westerse cultuur is sterk beïnvloed door een psychologische stroming die 'behaviorism' genoemd wordt. Bekende namen binnen deze stroming zijn Skinner en Pavlov. Beide wetenschappers deden onderzoek naar gedrag van dieren. Zij ontdekten dat je dierengedrag kunt aan of afleren door te werken met beloningen en/of straffen. Bij honden en andere dieren werkte die methode goed en dus is hij overgenomen om toegepast te worden op mensen.

Belonen is een handige techniek die op korte termijn inderdaad vaak een gedragsverandering oplevert. In het onderwijs is het daarmee een beproefde methode om 27 kinderen onder controle te houden. Belonen heeft echter alleen invloed op het zichtbare gedrag, niet op alles wat er achter zit. De vraag is of je alleen uit bent op verandering van het kortetermijn, zichtbare gedrag. Wil je kinderen alleen opvoeden tot gehoorzaamheid of streef je naar verantwoordelijkheidsgevoel, inzet en zorgzaamheid? In dat laatste geval is belonen geen goed idee.

Vijf redenen om niet te belonen

Of je nou pepermuntjes, koetjes repen of stickers uitdeelt, uit onderzoek blijkt dat

de keerzijde van de beloningsmedaille altijd dezelfde is:

1. belonen leidt tot prestatiegerichtheid en verlaagt de inzet.
2. Belonen leidt tot desinteresse voor de taak of activiteit: de beloning wordt belangrijker dan de taak zelf.
3. Belonen verstoort het gevoel van competentie: als je geen beloning krijgt was je blijkbaar niet goed genoeg. Zelfs als je enorm je best had gedaan en zelf wel tevreden was.
4. Belonen is manipulatief: het voedt de leerlingen op om te doen wat leerkrachten willen.
5. Belonen leidt tot onderlinge competitie.

Wat dan wel?
Er zijn een aantal dingen die je kunt doen als alternatief voor belonen:

Uitleggen waarom je bepaald gedrag van een leerling verwacht of waarom je iets niet accepteert.

Als het kind snapt wat de bedoeling is of waarom je een verzoek doet, zal het veel sneller bereid zijn te doen wat je vraagt. Dat kost op korte termijn meer tijd, maar levert op lange termijn verantwoordelijke betrokken kinderen op en een betere relatie tussen jou en het kind.

Stilstaan bij de noodzaak van de beloning.

Vraag je af waarom het kind gestimuleerd moet worden om  bepaalde taken te voltooien of bepaald gedrag te vertonen. Soms past de taak niet bij het kind door dat die niet leuk, niet uitdagend genoeg of juist te hoog gegrepen is. In andere gevallen heeft het kind behoefte aan meer autonomie en kan het geven van keuze qua inhoud, tempo of uitvoering van de taak de noodzaak van belonen wegnemen. Het kan ook zijn dat het gedrag dat je door belonen probeert te stimuleren 'vanzelf' ontstaat doordat het kind zich sociaal niet veilig voelt. Het verbeteren van de sociale veiligheid biedt dan meer soelaas dan het uitdelen van de beloningen.

Maar blijf pragmatisch

Het feit dat belonen een keerzijde heeft, betekent in mijn ogen niet dat je een kind niet zou mogen stimuleren of steunen. Stimulans en steun is voor iedereen motiverend! Kijk alleen of je hiervoor een andere vorm kunt vinden dan een materiële beloning.

Als je op een school werkt waar belonen een integraal aspect is van de cultuur, dan kan het lastig zijn om als enige niet met beloningen te werken. Vraag je in dat geval af waar je verstandig aan doet en wat het beste bij jou zelf als leerkracht past: als enige stoppen met belonen, je aanpassen aan de school cultuur of binnen het team gezamenlijk op zoek gaan naar alternatieven.

Meer weten?
Alfie Kohn heeft veel geschreven over het effect van belonen & straffen. Zie hiervoor zijn website www.alfiekohn.org. Daarnaast kan ik je zijn boek aanraden: 

Comments

[Geplaatst door: Tessa]

Hoi Linda,

Je verteld dat uit onderzoek blijkt dat er vijf redenen zijn om niet te belonen. Deze redenen zou ik goed kunnen gebruiken in mijn meesterstuk. Zou je mij de letterlijke tekst kunnen mailen met de bijbehorende bronvermelding? Dit is namelijk voor mijn meesterstuk.

Dat zou ontzettend fijn zijn! Alvast bedankt!