Alle Dagen Pauze

Verrijkingsonderwijs in de praktijk: een buitenschoolse plusklas voor hoogbegaafde leerlingen

In mijn artikelen over de plusklas ga ik uit van een plusklas in de school. Ik kreeg daarop een aantal reacties van mensen die juist enorm positieve ervaringen hebben met een particuliere verrijkingsklas. Monique Schaminée organiseert particuliere verrijkingsklassen in Arnhem en was een van de mensen die reageerde. Ik heb haar gevraagd een stukje voor mijn ezine ‘Levenslustig Leren’ te schrijven. Omdat het voor jou als bloglezer wellicht ook interessant is, publiceer ik het ook op dit weblog. Zodat jij als lezer een breder beeld krijgt van de mogelijkheden als het gaat om verrijkingsonderwijs buiten de eigen groep/klas. Alhoewel ik een groot voorstander ben van een plusklas IN de school, blijkt uit Monique’s verhaal dat particulier verrijkingsonderwijs ook zo zijn voordelen heeft. Klik door om haar verhaal te lezen.

Plusklas voor hoogbegaafde leerlingen: valkuilen & tips!

In de vorige editie van ‘Levenslustig Leren’ las je over de voordelen van een plusklas voor hoogbegaafde leerlingen. Ik beloofde je deze week terug te komen op het onderwerp met tips voor en valkuilen bij het invoeren van een plusklas. Mocht je het vorige artikel gemist hebben, dan kun je het hier nalezen.  

Laat ik eens lekker negatief beginnen met de valkuilen :-):

Vijf voordelen van een plusklas

Iedereen die zich enigszins verdiept heeft in het onderwerp hoogbegaafdheid weet dat het voor leerlingen met een hoge intelligentie belangrijk is om uitgedaagd te worden. De reguliere lesstof biedt die uitdaging vaak onvoldoende - zelfs op het gymnasium. Daarom is het belangrijk om het zogenaamde ‘verrijkingsonderwijs’ aan te bieden naast de reguliere lesstof.

Het probleem hierbij is vaak dat iedere leerkracht of docent zijn eigen wiel moet uitvinden. Wat is geschikte stof? Hoe pas je het in in je eigen lessen? Waar haal je de tijd vandaan om ook deze extra leerstof voor te bereiden?

Door deze knelpunten loop je het risico uiteindelijk vooral een ‘koektrommelaanbod’ te bieden. Dit zijn leuke opdrachtjes zonder enige samenhang waar de snelle leerling aan kan werken zodra zijn reguliere lesstof is verwerkt. En net als bij een koektrommel met echte koekjes geldt ook hier: af en toe iets lekkers is leuk, maar alleen maar koekjes is ongezond en gaat vervelen.

Dit leidt tot een hoop teleurstellingen aan beide kanten. De hoogbegaafde leerling krijgt niet de uitdaging die hij of zij nodig heeft. En voor jou als onderwijsgevende is het ook een vervelende situatie. Jij hebt je best gedaan om verrijkingsstof voor het kind te maken, je hebt er tijd in geïnvesteerd om het te bedenken en te vervaardigen en dan blijkt het nog niet de oplossing te zijn.

De kern van het probleem is dat verrijkingsstof eigenlijk alleen voor uitdaging zorgt en tot motivatie leidt als het gaat om een structureel, afgewogen en op de doelgroep toegesneden lesstof.

En daar komt de plusklas in beeld!

Hoe je talent herkent

Van hoogbegaafde leerlingen – kinderen & jongeren met een IQ hoger dan 130 – wordt vaak gedacht dat die het wel redden in het onderwijs. De lesstof is immers hartstikke makkelijk voor ze, dus die gaan fluitend door hun schooltijd heen. Zou je denken……….

Het tegendeel blijkt waar te zijn. Een aanzienlijk deel van de heel slimme kinderen heeft net zo goed begeleiding en aangepaste lesstof nodig als kinderen met bijvoorbeeld dyslexie, ADHD of een laag gemiddelde intelligentie.

Krijgen hoogintelligente kinderen geen onderwijs dat past bij hun ontwikkeling dan kunnen tal van problemen ontstaan. De demotivatie die onderpresteren met zich mee brengt, kan verstrekkende gevolgen hebben. Zowel op de korte als op de langere termijn. Op korte termijn worden ze lui, ongeïnteresseerd, ongelukkig of krijgen gedragsproblemen. Hierbij kun je denken aan ‘de clown uithangen’, agressief gedrag, slecht slapen, bedplassen, lichamelijke klachten, teruggetrokken gedrag of depressiviteit. Op de langere termijn ontstaan bij een aanzienlijk deel van deze kinderen problemen die variëren van afglijden van VWO naar VMBO-niveau, criminaliteit of de noodzaak van geestelijke gezondheidszorg.

Hoe voorkom je dit?

Lego Mindstorms: ideaal lesmateriaal!

Niet het goedkoopste materiaal maar enorm veelzijdig, leerzaam en uitdagend! Geweldig als verrijkingsmateriaal voor hoogbegaafde leerlingen en net zo leuk en leerzaam voor kids die liever met hun handen werken dan schoolwerk doen. Door de manier waarop het materiaal is opgezet zijn zelfstandig werken, samenwerken en nadenken prachtig met elkaar in evenwicht. Kortom: een verrijking van je leerstofaanbod!

Met Lego Mindstorms kun je robots maken en programmeren.

Omgaan met (lastige) ouders van hoogbegaafde leerlingen

Ouders van hoogbegaafde kinderen staan te boek als lastige ouders. Ze vragen om meer of ander leermateriaal voor hun kinderen, ze willen speciale aandacht voor vermeende talenten van hun kind en begrijpen niet dat school niet direct aan al deze wensen tegemoet kan komen.

De situatie wordt nog gecompliceerder als je als leerkracht of schoolleider twijfelt over de capaciteiten van het kind, de sociale ontwikkeling of de aanpak die de ouders voorstellen. Het is geen ondenkbare situatie dat ouders twijfelen aan het welzijn van hun kind en de oorzaak zoeken in een hoge intelligentie, terwijl jij als leerkracht of schooldirecteur het kind ervaart als het zonnetje in de klas, de vriendelijke meegaande jongen die het in de groep uitstekend doet of het etterbakje dat vooral gebaat zal zijn bij een strakkere hand van zijn ouders.

Wat kun je in die gevallen doen?
Hoe ga je om met ouders van (vermeende) hoogintelligente kinderen?

Hoe je gebrek aan uitdaging op school kunt herkennen

Van kinderen met een groot cognitief talent wordt altijd gezegd dat je als leerkracht moet zorgen voor voldoende uitdaging. De vraag is: hoe weet je of je voldoende uitdaging biedt? Waaraan kan je zien dat de leerstof te makkelijk is?
Dit artikel vertelt je waar je op kunt letten om gebrek aan uitdaging te herkennen.

Succesvol worden door talentontwikkeling

Vorige week bevond ik mij geheel onvoorbereid in een voorstelling van de Blue Man Group. Ik bofte dat ik in het kader van een opdracht mee 'moest' naar dit spektakel van licht & geluid. Ik vond het fantastisch en werd er enorm vrolijk van. Een echte aanrader. Maar waarom ik er over begin: in het programmaboekje las ik iets dat voor mij opnieuw aantoonde wat de kracht is van het volgen van je talent en inspiratie.

Drie gemakkelijke manieren om van reguliere lesstof verrijkingsmateriaal voor hoogbegaafde leerlingen te maken

(Hoog)begaafde leerlingen hebben vaak meer uitdaging nodig dan de reguliere lesstof biedt. Voor een optimale ontwikkeling is het van belang dat zij die uitdaging ook krijgen. Voor jou als leerkracht kan het knap lastig zijn om die verrijking aan te bieden. Je hebt niet altijd genoeg materialen in de school of in je klas. Of het materiaal past net niet bij de leerling die het nodig heeft. Hoe zorg je dan toch voor goed en passend verrijkingsmateriaal?

Zou het niet erg prettig zijn als je dit verrijkingsmateriaal zelf zou kunnen maken? Ik hoor je daarbij al denken: “Daar heb ik geen tijd voor!”. Maar dat zou best eens mee kunnen vallen. Want een paar kleine aanpassingen in het materiaal kunnen al zorgen voor net dat beetje extra uitdaging waar jouw (hoog)begaafde leerling behoefte aan heeft.

Waar kun je beginnen?
Ga uit van de gewone lesstof maar houd er rekening mee dat materiaal voor hoogbegaafde leerlingen aan vier eisen moet voldoen:

1. Een goede afwisseling qua inhoud en werkvormen is belangrijk. Dus niet altijd over hetzelfde onderwerp en niet altijd verrijken door het houden van een spreekbeurt of het maken van een muurkrant.
2. Het materiaal moet het creatieve denkvermogen aanspreken.
3. Het materiaal is bij voorkeur constructief van aard. In die zin dat de leerling wordt uitgedaagd om zelf ideeën of oplossingen te construeren.
4. Het materiaal maakt verschillende oplossingswegen mogelijk. Dit voorkomt dat de leerling alleen bezig is het ‘goede’ antwoord te zoeken. Meer oplossingswegen zorgen ervoor dat de creativiteit en het constructieve denken worden gestimuleerd.

Wat werkt goed (en makkelijk)?
Het veranderen van de vraagstelling van bestaand materiaal is een eenvoudige manier om verrijkingsstof te maken. Hiermee kun je andere denkprocessen oproepen dan de lesmethode doet. Je kunt bijvoorbeeld de vragen in de lesmethode wereldoriëntatie omvormen naar open vragen of vragen met meer antwoordmogelijkheden. Een andere mogelijkheid is om niet naar ‘het goede antwoord’ maar naar eigen inbreng en/of ervaringen te vragen.

Een tweede manier is het veranderen van de vorm van een bestaande opdracht. Je kan bijvoorbeeld vragen een spel te maken met vragen over het onderwerp dat je in de klas behandelt. Of je vraagt het kind een schema of matrix te maken van de leerstof. De vorm verandert natuurlijk ook door de context te veranderen. Stel dat je het in de reguliere lesstof hebt over de dijkdoorbraken in Zeeland in de jaren vijftig. Het zou dan heel verrijkend kunnen zijn om het kind informatie te laten opzoeken over wateroverlast in recente tijden (in de VS tijdens orkaan Katrina of de Tsunami van een aantal jaren geleden) en een vergelijking te laten maken in vormen van hulpverlening.

De allermakkelijkste weg om tot verrijkingsmateriaal te komen is om het kind om eigen producties te vragen. Laat het kind zelf een probleem bedenken en hierbij een opdracht construeren. Die hij of zij idealiter ook nog zelf beoordeelt!

Wees wel alert dat een hoogbegaafd kind niet alles alleen kan. Aan jou ook bij een hoogbegaafd kind de taak om de leerling op weg te helpen. Bijvoorbeeld door een gesprekje bij aanvang waarin je door het stellen van slimme vragen helpt om tot een opdracht te komen. En natuurlijk begeleid je ook de uitvoering van deze opdracht net zoals je de opdrachten van de andere leerlingen begeleidt.

Pas er bij het maken van verrijkingsmateriaal op dat je leerlingen die moeite hebben met verbale taken (bijvoorbeeld omdat ze dyslectisch zijn) teveel extra lees- en schrijfwerk geeft. Zoek voor hen verrijkingstaken meer in de ‘doe-dingen’ zoals bijvoorbeeld technische opdrachten van de site www.techniekinjeklas.nl. 

Kortom
Een andere vraagstelling, een andere werkvorm of een zelfbedacht opdracht kunnen een hoogbegaafd kind de verrijking bieden die het nodig heeft. Door afwisselende opdrachten die een beroep doen op de creativiteit en het constructieve denkvermogen en meerdere oplossingmogelijkheden bieden, help je jouw hoogbegaafde leerling aan de uitdaging die hij/zij nodig heeft!

Bij welk vak zou jij kunnen beginnen met zelf verrijkingsstof te maken?

Succes ermee!!

____________________________________________________________________________

Overname van dit artikel is toegestaan, mits onder vermelding van deze tekst: "Dit artikel is geschreven door drs. Linda Spaanbroek. Vanuit haar bedrijf Alle Dagen Pauze helpt zij schoolteams die worstelen met het vinden van de balans tussen werkdruk en onderwijskwaliteit om het onderwijs zo in te richten dat talenten van leerkrachten en leerlingen optimaal kunnen ontwikkelen. Voor meer informatie: www.alledagenpauze.nl "

_____________________________________________________________________________

Verrijking van de lesstof voor hoogbegaafde leerlingen

Vandaag ben ik bezig geweest met de voorbereidingen van een studiedag voor leerkrachten over hoogbegaafdheid. Uiteraard begin ik dan met uitleggen wat hoogbegaafdheid precies inhoudt en hoe je het herkent. Ook geef ik voorbeelden van hoogbegaafde kinderen waarmee het mis liep in het onderwijs. Maar uiteindelijk draait het natuurlijk om de vraag: hoe zorg je binnen het onderwijs dat hoogbegaafde leerlingen zich prettig voelen en hun talenten optimaal kunnen ontwikkelen ? 

Want helaas lopen veel hoogbegaafde leerlingen vast in het onderwijs. Ze gaan onderpresteren, ontwikkelen faalangst of krijgen gedragsproblemen.  Om dit te voorkomen is aanpassing van de lesstof van groot belang. Hiermee zorg je ervoor dat de leerling zo gemotiveerd mogelijk blijft. Aanpassing van het onderwijsaanbod kan op een aantal verschillende manieren: verrijken, versnellen & compacten van de lesstof. In deze blog wil ik je wat meer vertellen over verrijken. Want 'verrijken' klinkt wel mooi, maar hoe doe je het?

Verrijken kan op twee manieren: door de lesstof te verdiepen of door de lesstof te verbreden. Met verdiepende verrijkingsstof doet een kind meer kennis en vaardigheden op over onderwerpen die tot het reguliere aanbod behoren, zoals bijvoorbeeld projecten over een onderwerp dat in de methode wordt behandeld, Somplex (rekenen maar dan anders) of een extra spreekbeurt. Verbredende verrijkingsstof is aanvullend op de kerndoelen. De onderwerpen die aan de orde komen of de dingen die het kind leert, wijken qua inhoud echt af van de normale lesstof. Je kunt hierbij denken aan het leren van een vreemde taal zoals Spaans of Russisch, leren programmeren of werken met ingewikkeld constructiemateriaal zoals Lego Minstorm. Als je wilt dat de verrijkingsstof ook echt positief werkt, houd dan rekening met een aantal aandachtspunten.

Het is belangrijk om een hoogbegaafd kind niet meer, maar andere lesstof aan te bieden. Je kunt je voorstellen dat het niet motiverend is als jij een extra werkblad moet maken met sommen waarvan de rest van de klas er veel minder hoeft te doen. Bovendien: een hoogbegaafd kind heeft sowieso maar 3/5 van de stof nodig om hetzelfde op te pikken als andere kinderen. Meer van hetzelfde is dus veel te saai en saai leidt vaak tot demotivatie en onderpresteren.

Plusopdrachten in methoden zijn zelden echt moeilijker of wezenlijk anders. Zoek je verrijkingsstof dus buiten de methode. Ga op zoek naar verrijkingsmateriaal dat echt uitdagend is, nieuwsgierigheid opwekt en het kind enthousiast kan maken. Kijk bijvoorbeeld eens in de leermiddelenlijst van SLO voor aanvullende materialen. Maar natuurlijk kun je verrijkingsmateriaal ook zelf maken. In een volgende blog vertel ik je waar je op moet letten als je dat inderdaad gaat doen. Nu nog even verder met de algemene aandachtspunten voor verrijken.

Kies een vorm van verrijking die past bij het kind, samen met het kind. De meest spetterende opdrachten verliezen hun motiverende waarde als ze niet aansluiten bij de belangstelling of de capaciteiten van de leerling. Neem daarom de tijd om met het kind zelf te zoeken naar wat bij hem of haar past.

Ook hoogbegaafde leerlingen met leerproblemen (bijvoorbeeld dyslexie) hebben verrijkingsmateriaal nodig. Als zij alle beschikbare tijd zouden moeten besteden aan het 'wegtrainen' van hun leerprobleem, krijgen zij niet de cognitieve uitdaging die alle hoogbegaafde kinderen nodig hebben. Natuurlijk hou je bij de keuze van het verrijkingsmateriaal wel rekening met het leerprobleem. Een kind met dyslexie geef je liever een uitdagende doe-opdracht dan dat je het vraagt een werkstuk te schrijven.

Bouw liever stap voor stap een afgewogen verrijkingsaanbod op, dan in de wilde weg te beginnen met het aanbieden van extra opdrachten. Te snel te veel willen levert teleurstelling op, zowel bij jezelf als bij de leerling. Verrijkingsopdrachten die niet passen bij de leerling of niet van het juiste niveau zijn, werken demotivatie in de hand. En je was nu juist op zoek naar motivatie!

En tenslotte: bedenk hoe je de verrijking wilt aanbieden. Je kunt verrijkingsstof een structureel onderdeel maken van je leerstofaanbod. Bijvoorbeeld door het aan de slimste 15% van je klas aan te bieden of door uitdagende opdrachten op te nemen in de weektaken. Een andere manier van structureel verrijking aanbieden is door het instellen van een plusklas binnen de school. Je kunt er ook voor kiezen om een soort 'koektrommel' met verrijkingsopdrachten binnen handbereik te hebben. Heeft het kind lekkere trek, dan haal je een opdracht tevoorschijn. Het nadeel hiervan ligt een beetje in de lijn van een echte koektrommel: nu en dan een koekje is lekker, maar altijd alleen maar koek is ongezond en gaat vervelen.

Heb jij leerlingen in je klas of op je school die gebaat zouden kunnen zijn bij verrijkingsstof? Als dat het geval is: hou dan deze weblog in de gaten! Mijn volgende artikel geeft je tips om van min of meer reguliere lesstof zelf verrijkingsmateriaal te kunnen maken. Vul links boven je emailadres in en ontvang een berichtje wanneer het nieuwste artikel er is!